Arheološka istraživanja na lokalitetu Jenikapiotkrila su 37 vizantijskih brodoloma, ostatke drevne luke Konstantinopolja i tragove života stare čak 8.500 godina.

Malo je arheoloških otkrića u svetu koja su u tolikoj meri promenila razumevanje istorije jednog grada kao što je to slučaj sa lokalitetom Jenikapı u Istanbulu. Tokom izgradnje železničkog projekta Marmaraj, koji je prvi put povezao Evropu i Aziju podmorskim tunelom ispod Bosfora, arheolozi su došli do otkrića koje je prevazišlo sva očekivanja. Umesto samo ostataka nekadašnje vizantijske luke, pronađeno je desetine brodova, hiljade predmeta i tragova naseljavanja koji sežu hiljadama godina pre osnivanja Konstantinopolja.

Između 2004. i 2013. godine, tokom zaštitnih arheoloških istraživanja koje je vodio Arheološki muzej Istanbula, na prostoru od oko 58.000 kvadratnih metara otkriveni su ostaci Teodosijeve luke, jedne od najvažnijih luka Vizantijskog carstva. Pored ogromne količine pokretnog arheološkog materijala, istraživači su pronašli čak 37 brodoloma datovanih između 5. i 11. veka. Oni predstavlju najveću koncentraciju srednjovekovnih brodova ikada otkrivenu na jednom lokalitetu.

Luka koja je hranila Konstantinopolj

Kada je car Konstantin Veliki 330. godine preimenovao Vizantion u Konstantinopolj i proglasio ga novom prestonicom Rimskog carstva, grad je ubrzano rastao. Postojeće luke na Zlatnom rogu više nisu mogle da zadovolje potrebe sve brojnijeg stanovništva i intenzivne trgovine.

Zbog toga je tokom vladavine cara Teodosija I (379-395) na obali Mramornog mora izgrađena nova luka, smeštena na ušću reke Likos. Ova luka ubrzo je postala jedna od ključnih tačaka snabdevanja prestonice. U nju su pristizali brodovi natovareni žitom iz Egipta, mermerom sa ostrva Prokonez, drvetom, građevinskim materijalom i različitim prehrambenim proizvodima.

• I NE, brodovi i čamci iz Viminacijuma nisu 70.000 godina stari
• Olupina broda Antikitera-najpoznatiji brodolom iz drevnog sveta
• Još jedno senzacionalno otkriće u Viminacijumu – ostaci broda!

Arheološka istraživanja pokazala su da je luka bila opremljena velikim skladištima i pristaništima, dok su ostaci masivnih kamenih kejeva i lukobrana potvrdili njenu važnost u vizantijskom trgovačkom sistemu. U blizini su pronađeni i kameni sidreni blokovi, kao i brojni tragovi svakodnevnih aktivnosti koje su se odvijale na obali.

Brodovi sačuvani zahvaljujući propasti luke

Ironično, upravo je propadanje luke omogućilo njeno izuzetno očuvanje. Reka Likos je vekovima nanosila ogromne količine mulja, postepeno zatrpavajući lučki basen. Proces zamuljivanja ubrzao se nakon 7. veka, kada je Vizantijsko carstvo izgubilo kontrolu nad Egiptom i kada je značajno opao promet žita prema Konstantinopolju. Do 12. veka luka je uglavnom prestala da funkcioniše, a tokom narednih vekova potpuno je zatrpana sedimentima.

Debeli slojevi mulja stvorili su gotovo idealne uslove za očuvanje organskog materijala. Brodovi koji su potonuli tokom oluja, poplava ili drugih nesreća ostali su zarobljeni u anaerobnom okruženju koje je sprečilo njihovo propadanje. Zahvaljujući tome, arheolozi su imali jedinstvenu priliku da proučavaju drvene konstrukcije stare više od hiljadu godina u stanju kakvo se retko sreće na arheološkim nalazištima.

Prvi arheološki dokazi o vizantijskim galijama

Među 37 pronađenih plovila nalaze se trgovački brodovi različitih dimenzija, ali i nekoliko galija – ratnih brodova (galeai) pokretanih veslačima. Njihov značaj je ogroman jer su do otkrića u Jenikapıju vizantijske galije bile poznate gotovo isključivo iz pisanih izvora i umetničkih prikaza. Arheološki ostaci takvih brodova praktično nisu postojali.

Zahvaljujući detaljnoj dokumentaciji, istraživači su prvi put mogli da analiziraju način njihove gradnje, raspored konstrukcionih elemenata i tehnološka rešenja koja su koristili vizantijski brodograditelji.

Posebno su značajni brodovi iz 7. do 10. veka, koji pokazuju prelaznu fazu u razvoju brodogradnje. Analize su otkrile da su graditelji kombinovali dve različite tehnike: stariji sistem u kojem se prvo izrađivala oplata broda, a zatim dodavao unutrašnji kostur, i noviji pristup u kojem je najpre formirana noseća konstrukcija, pa tek onda postavljane spoljne daske.

Ova saznanja pružila su nove uvide u razvoj pomorske tehnologije tokom srednjeg veka i pokazala da je prelaz između dva sistema bio mnogo složeniji nego što se ranije pretpostavljalo.

Više od brodova

Iako su brodolomi privukli najveću pažnju javnosti, oni predstavljaju samo deo ogromnog arheološkog bogatstva lokaliteta. Tokom istraživanja pronađene su stotine hiljada predmeta, uključujući amfore, keramičke posude, novac, staklene predmete, kožne i drvene artefakte, alatke i ostatke građevina.

During the Yenikapı recovery excavations in Istanbul that were carried out before the construction of Marmaray-Metro railway, 37 shipwrecks of different sizes and from different centuries were revealed in the old harbor area.

This small 9th Century CE, 8m long ship (pictured)… pic.twitter.com/evZu9UkEOJ

— Dr. M.F. Khan (@Dr_TheHistories) March 14, 2024

Očuvani su čak i organski materijali koji se na većini nalazišta retko nalaze, poput užadi, kože i drvenih konstrukcija. Posebno zanimljivi bili su nalazi životinjskih kostiju. Analize su pokazale da su konji korišćeni za transport teških tereta u luci, a tragovi na njihovim kostima i opremi ukazuju na intenzivnu eksploataciju životinja u lučkim aktivnostima.

Tragovi najstarijih stanovnika Istanbula

Možda najveće iznenađenje istraživanja nije bilo vezano za Vizantiju, već za mnogo stariji period. Ispod slojeva luke, na dubini većoj od šest metara ispod današnjeg nivoa mora, otkriveni su ostaci neolitskog naselja starog oko 8.500 godina. Pronađene su kružne kuće građene od pletera i blata, grobovi, kameno oruđe, keramika i brojni organski ostaci.

Ovi nalazi pomerili su istoriju naseljavanja Istanbula za nekoliko hiljada godina unazad. Pre otkrića u Jenikapıju smatralo se da je najranija istorija grada znatno mlađa, dok su nova istraživanja pokazala da su ljudi živeli na ovom prostoru mnogo pre nastanka Vizantiona i Konstantinopolja.

Dugotrajan proces konzervacije

Izvlačenje brodova iz mulja predstavljalo je tek početak posla. Drveni ostaci koji su vekovima bili natopljeni vodom morali su da prođu složene procese konzervacije kako bi se sprečilo njihovo raspadanje nakon kontakta sa vazduhom.Timovi stručnjaka razvili su posebne metode dokumentovanja, podizanja i skladištenja brodskih elemenata. Svaki deo konstrukcije pažljivo je obeležen, fotografisan i digitalno snimljen, dok su drveni elementi smeštani u specijalne bazene za desalinizaciju i hemijsku stabilizaciju.

Analizirano je više od 2.800 uzoraka drveta kako bi se utvrdilo poreklo materijala i eventualne popravke koje su brodovi pretrpeli tokom svog radnog veka. Za datovanje plovila korišćene su radiokarbonske analize sprovedene na Univerzitetu u Oksfordu.

Budući muzej podvodne arheologije

Sudbina brodoloma godinama je izazivala interesovanje javnosti, ali su turske vlasti nedavno potvrdile da se nalazi bezbedno čuvaju pod nadzorom Istanbulskog arheološkog muzeja i u specijalizovanim konzervatorskim centrima.

Planirano je da značajan deo nalaza bude izložen u budućem Muzeju podvodne arheologije koji će biti smešten u obnovljenoj železničkoj stanici Hajdarpaša. Muzej će predstaviti pomorsku istoriju prostora između Egejskog, Crnog, Mramornog i Sredozemnog mora, a brodolomi iz Jenikapıja trebalo bi da budu među njegovim glavnim eksponatima.

Izvori: International Journal of Nautical Archaeology,Nautical Archaeology, Turkiye today