Pre oko 9.000 godina stanovnici lokaliteta Vlasac u Đerdapskoj klisuri imali su jedinstven način ukrašavanja odeće. Njihovi ukrasi izrađivani su od ždrelnih „zuba” šarana, pažljivo prikupljanih, bušenih i prišivanih na odeću kako bi stvorili upečatljiv vizuelni efekat.

Ovi neobični ukrasi danas predstavljaju jedan od najzanimljivijih primera praistorijske „mode” na prostoru Đerdapa.

• Zubi losa pružaju dokaze za praistorijsku odeću u Rusiji
• Najstarija torbica na svetu dekorisana psećim zubima
• Figurine nam otkrivaju kakva je bila “moda” u vinčanskoj kulturi

Lokalitet Vlasac nalazi se oko tri kilometra nizvodno od Lepenskog vira i predstavlja jedno od najznačajnijih mezolitskih i neolitskih nalazišta duž Dunava. Bogatstvo i raznovrsnost ličnih ukrasa za telo i odeću u oblasti Đerdapa dostižu vrhunac upravo tokom mezolita, naročito u njegovoj kasnoj fazi, između 7300. i 6200. godine p.n.e.

Istraživanja lokaliteta Vlasac

Prva arheološka istraživanja na Vlascu sprovedena su 1970-1971. godine pod rukovodstvom Dragoslava Srejovića i Zorice Letice. Tada je otkriveno 87 grobova sa ostacima više od 160 individua, kao i brojna pravougaona kamena ognjišta i podovi kuća koji ukazuju na postojanje naselja.

Zbog velikog značaja lokaliteta, istraživanja su ponovo započeta 2006. godine i, sa manjim prekidima, traju i danas.

Tragovi naseljavanja i sahranjivanja pokojnika datuju se u rani mezolit, između 9500. i 7500. godine p.n.e, dok su intenzivniji tragovi života zabeleženi tokom kasnog mezolita, između 7300. i 6200. godine p.n.e.

“Moda” u mezolitu

Raznovrsne perle pronađene su u mnogim grobovima kao deo ukrasa koje su pokojnici nosili za života i govore o „modnim” promenama i ukusima stanovnika ovog naselja. Tokom kasnog mezolita preovlađuje korišćenje ljuštura morskih pužića Cyclope neritea i Columbella rustica, kao i ždrelnih „zuba” šarana, kojih je u pojedinim grobovima bilo i po nekoliko stotina.

Na mnogim zubima uočene su perforacije koje pokazuju da su bili namenski pripremani za prišivanje ili nizanje na odeću. Pretpostavlja se da su bili pričvršćivani pomoću tetiva, kožnih niti ili biljnih vlakana, verovatno premazanih crvenim okerom ili nekom vrstom lepka kako bi se bolje držali za tkaninu ili kožu.

Ogrtači ukrašeni šaranovim zubima

Arheološki nalazi ukazuju da ovi ukrasi nisu bili nasumično raspoređeni. Njihov položaj u grobovima pokazuje da su često prekrivali zadnji deo tela, stvarajući izgled ogrtača ili plašta. U nekim slučajevima moguće je da su ukrašavali i posebne suknje ili donje delove odeće. Iako se organski materijali poput kože i tkanine nisu sačuvali, raspored zuba i školjki omogućio je istraživačima da delimično rekonstruišu izgled ovih odevnih predmeta.

Posebno je zanimljiv grob odrasle žene stare između 30 i 40 godina, označen kao H2, otkriven tokom istraživanja 2006. godine. Grob je bio delimično oštećen rečnom erozijom, ali je ipak pronađeno čak 642 perforiranih, neperforiranih i fragmentovanih ždrelnih zuba šarana. Najveća koncentracija nalazila se ispod i oko karlice, duž leđa i gornjeg dela tela. Uz njih su pronađene i 32 ljušture pužića Cyclope neritea, raspoređene uglavnom duž gornjeg dela leđa.

Sličan obrazac primećen je i u dečijem grobu H297, gde je pronađen 701 ždrelni zub šarana, zajedno sa 22 ljušture Cyclope neritea. Većina ukrasa nalazila se ispod i oko skeleta, dok su školjke bile raspoređene u horizontalnoj liniji duž donjeg dela leđa.

Tragovi dalekih kontakata

Ždrelni zubi šarana verovatno su nabavljani lokalno, budući da je šaran bio prisutan u dunavskom okruženju. Međutim, situacija je drugačija sa školjkama Cyclope neritea, koje žive u morskom okruženju. Najbliže obale nalazile su se stotinama kilometara daleko, što ukazuje da su ove školjke morale biti prenošene kroz mreže razmene i kontakata između različitih zajednica.

Upravo zato ovi ukrasi predstavljaju i dokaz dalekosežnih komunikacija i razmene dobara u praistoriji.

Promene tokom neolita

Kada lokalni lovci-ribolovci-sakupljači dolaze u kontakt sa prvim neolitskim, poljoprivrednim zajednicama, oko 6200. godine p.n.e, dolazi i do promena u ukrašavanju odeće i tela. Dotadašnji ukrasi od ždrelnih zuba šarana postepeno bivaju zamenjeni perlama izrađenim od morskih školjki Spondylus, dok se pojavljuju i novi tipovi diskoidnih krečnjačkih perli crvenkaste i bele boje.

Ne postoje direktni dokazi koji bi ukazivali da je reč o posebnim pogrebnim odorama, već je moguće da su pokojnici sahranjivani u odeći koju su svakodnevno nosili, a koja je smatrana prikladnom za sahranu.

---

Izvori: Taking Beads Seriously: Prehistoric Forager Ornamental Traditions in Southeastern Europe

8500-year-old Late Mesolithic garment embroidery from Vlasac (Serbia): Technological, use-wear and residue analyses

izmena: 10.05.2026.