Pre samo nekoliko desetina hiljada godina savremeni čovek nije bio jedina ljudska vrsta na planeti. Delili smo Zemlju sa drugim pripadnicima roda Homo – nekima koji su bili naši preci, ali i sa onima koji su predstavljali naše bliske evolutivne rođake. Danas smo jedini preživeli predstavnici tog nekada raznovrsnog ljudskog stabla.

Mnoge savremene životinje imaju bliske srodnike – druge vrste koje pripadaju istom rodu. Kućna mačka, na primer, deli rod sa evropskom divljom mačkom, mačkom iz džungle i brojnim drugim vrstama. Psi pripadaju istom rodu kao kojoti i šakali.

Ljudi su danas izuzetak. Savremeni čovek (Homo sapiens) jedini je preostali član roda Homo. Međutim, nije oduvek bilo tako. Tokom većeg dela ljudske evolucije postojalo je više ljudskih vrsta koje su istovremeno naseljavale različite delove sveta.

O njihovom postojanju saznajemo zahvaljujući fosilnim ostacima, otiscima stopala, kamenim alatkama i drugim tragovima koje su ostavili za sobom. Ta otkrića otkrivaju složenu i fascinantnu priču o ljudima koji su živeli pre nas i zajedno sa nama oblikovali tok ljudske evolucije.

• Anatomski moderni ljudi živeli su u Evropi 10.000 godina ranije nego što se mislilo
• Srpski naučnici imenovali novu ljudsku vrstu-Homo bodoensis
• Otkriveni su prvi ostaci deteta Homo naledi u južnoj Africi

Fosil koji je promenio istoriju ljudske evolucije

Jedan od najpoznatijih fosila u istoriji paleoantropologije nosi ime Lusi. Ova pripadnica vrste Australopithecus afarensis živela je pre oko 3,2 miliona godina na području današnje Etiopije i kretala se uspravno na dve noge.

Njeno otkriće pružilo je važne dokaze da se sposobnost hodanja na dve noge razvila mnogo pre nego što su naši preci stekli veći mozak i druge osobine karakteristične za rod Homo. Lusi hodala uspravno pre 3.2 miliona godina

Homo naledi – misterija iz dubina pećine

Među najzanimljivijim ljudskim vrstama otkrivenim poslednjih decenija nalazi se Homo naledi, bliski evolutivni rođak savremenog čoveka. Ova vrsta živela je u južnoj Africi i verovatno je delila deo svog vremenskog raspona sa pripadnicima vrste Homo sapiens.

Posebnu pažnju izazvala je kontroverzna pretpostavka da je Homo naledi namerno polagao svoje mrtve u pećinske komore, što bi značilo da je praktikovao neku vrstu sahranjivanja čak oko 100.000 godina pre najstarijih do tada poznatih sahrana.

Nova ljudska vrsta sa ostrva Luzon

Još jedno značajno otkriće stiglo je sa Filipina. Tokom istraživanja pećine Kaljao (Callao Cave) naučnici su pronašli fosilne ostatke za koje su utvrdili da pripadaju do tada nepoznatoj ljudskoj vrsti, nazvanoj Homo luzonensis. Ovaj hominin niskog rasta živeo je na ostrvu Luzon pre najmanje 50.000 do 67.000 godina.

Vrsta je identifikovana na osnovu sedam zuba i šest malih kostiju pronađenih tokom iskopavanja. Otkriće Homo luzonensis pokazalo je da je ljudska evolucija u jugoistočnoj Aziji bila mnogo složenija nego što se ranije pretpostavljalo. Ujedno, ono je učinilo Luzon trećim ostrvom u regionu na kojem su tokom poslednjih petnaestak godina pronađeni dokazi o prisustvu neočekivanih i do tada nepoznatih drevnih ljudskih populacija.

Neandertalci, Denisovci i poslednji susreti ljudskih vrsta

Još jedan poznati rođak savremenog čoveka bio je Homo neanderthalensis, odnosno neandertalac. Ova ljudska vrsta hiljadama godina delila je Evropu i delove zapadne Azije sa ranim pripadnicima vrste Homo sapiens. Arheološki nalazi pokazuju da su neandertalci izrađivali složene alatke, koristili lekovite biljke, kontrolisali vatru i brinuli o članovima svojih zajednica.

U isto vreme, prostranstva Sibira i delova Azije naseljavali su i misteriozni Denisovci. Za razliku od neandertalaca, o njima znamo veoma malo jer su njihovi fosilni ostaci izuzetno retki. Naučnici se i dalje spore da li Denisovce treba posmatrati kao zasebnu ljudsku vrstu ili kao bliske srodnike unutar roda Homo. Ipak, genetska istraživanja pokazala su da su se Denisovci ukrštali sa precima pojedinih današnjih populacija u Aziji i Okeaniji.

Nova otkrića nastavljaju da pomeraju granice našeg znanja. Tako su nalazi iz pećine Bačo Kiro u Bugarskoj otkrili neke od najstarijih poznatih ostataka modernih ljudi u Evropi, pružajući dragocene podatke o vremenu kada je Homo sapiens počeo da naseljava evropski kontinent i susreće se sa drugim ljudskim vrstama.

Hobiti sa ostrva Flores

Jedno od najneobičnijih otkrića u proučavanju ljudske evolucije dogodilo se na indonežanskom ostrvu Flores, gde su arheolozi početkom 21. veka identifikovali novu ljudsku vrstu – Homo floresiensis. Nazvana po ostrvu na kojem je pronađena, ova vrsta privukla je veliku pažnju javnosti zbog svog izuzetno niskog rasta. Odrasli pripadnici vrste bili su visoki svega oko 1,1 metar, zbog čega su ubrzo dobili nadimak „hobiti“.

Do sada su na lokalitetu pronađeni ostaci najmanje devet jedinki, uključujući i gotovo kompletnu lobanju, što je naučnicima omogućilo detaljnije proučavanje ove neobične ljudske vrste. Homo floresiensis živeo je na Floresu sve do pre oko 50.000 godina, što znači da je bio savremenik modernih ljudi u regionu.

Poreklo ovih „hobita“ i dalje je predmet rasprava. Jedna od najprihvaćenijih teorija jeste da su potekli od vrste Homo erectus, koja je ranije naselila jugoistočnu Aziju. Nakon dolaska na izolovano ostrvo Flores, njihovi potomci su tokom hiljada generacija postajali sve manji, prolazeći kroz evolutivni proces poznat kao ostrvski patuljasti rast (island dwarfism). Ovaj fenomen zabeležen je i kod brojnih drugih životinjskih vrsta koje su dugo živele na izolovanim ostrvima sa ograničenim resursima.

Poslednji preživeli

Vremenom su sve druge ljudske vrste nestale. Dok su neandertalci, Denisovci i drugi pripadnici roda Homo iščezavali, Homo sapiens se širio iz svog prvobitnog afričkog zavičaja na sve kontinente, naseljavajući područja od Australije do Amerika.

Danas smo jedini preostali predstavnici nekada razgranatog ljudskog stabla. Ipak, brojna arheološka i paleoantropološka otkrića pokazuju da ljudska evolucija nije bila jednostavan pravolinijski proces. Umesto priče o jednoj vrsti koja se postepeno razvijala ka savremenom čoveku, sve više dokaza otkriva složenu prošlost u kojoj su različite ljudske vrste istovremeno naseljavale Zemlju, susretale se, delile prostor, a ponekad se i međusobno ukrštale.

Zahvaljujući novim istraživanjima, svaka pronađena kost, zub ili kamena alatka doprinosi boljem razumevanju našeg porekla i mesta koje Homo sapiens zauzima u dugoj istoriji čovečanstva.